پیام خوزستان - ایسنا / در تحقیق جدیدی که توسط محققان ایرانی انجام شده است، ابزارها، پرسشنامه‌ها و آزمون‌های گوناگون سنجش ابعاد مختلف سلامت سالمندان شامل وضعیت جسمانی، روانی، اجتماعی و کیفیت زندگی مورد بررسی جامع و دسته‌بندی علمی قرار گرفت.
با پیشرفت‌های چشمگیر علم پزشکی و ارتقای خدمات بهداشت عمومی طی دهه‌های گذشته، امید به زندگی در سراسر جهان روندی رو به رشد داشته و به تبع آن، جمعیت افراد بالای ۶۰ سال با شتابی بی‌سابقه در حال افزایش است؛ به طوری که طبق پیش‌بینی‌های معتبر بین‌المللی، این جمعیت تا سال ۲۰۵۰ میلادی به بیش از دو میلیارد نفر خواهد رسید. این پدیده دگرگونی جمعیتی پیامدهای عمیق و گسترده‌ای را بر ساختارهای بهداشتی، درمانی، اجتماعی و اقتصادی کشورها به‌ویژه در جوامع در حال توسعه تحمیل می‌کند.
بر همین اساس، توجه به مفهوم سالمندی سالم که به معنای حفظ و تداوم توانمندی‌های فردی، استقلال در فعالیت‌های روزانه و دستیابی به کیفیت زندگی مطلوب و رضایت‌بخش در سنین کهنسالی است، اهمیتی حیاتی پیدا کرده است. تحقق این هدف والا بدون شناخت دقیق و پایش مستمر ابعاد گوناگون سلامت سالمندان امکان‌پذیر نخواهد بود.
سلامت سالمندان یک مفهوم چندبعدی و مرکب است که حوزه‌های فعالیت بدنی، عملکرد جسمانی، ارتباطات و مشارکت‌های اجتماعی، عملکردهای شناختی مانند حافظه و توانایی تفکر، وضعیت عاطفی نظیر آرامش روحی و دوری از اضطراب و افسردگی، و در نهایت بهزیستی یا همان احساس رضایت از زندگی را در بر می‌گیرد. با وجود اهمیت غیرقابل انکار سنجش دقیق این حوزه‌ها برای پیشگیری از ناتوانی، تحلیل عضلات یا سارکوپنی و اختلالات مغزی مانند زوال عقل یا دمانس، در حال حاضر ابزارهای ارزیابی بسیار پراکنده و متنوعی وجود دارند که انتخاب مناسب‌ترین آن‌ها برای متخصصان و پژوهشگران به چالشی جدی تبدیل شده است. نبود یک نگاه یکپارچه به این ابزارها می‌تواند باعث استفاده از پرسشنامه‌های نامناسب، دشواری مقایسه نتایج تحقیقات و در نهایت برنامه‌ریزی ناقص برای خدمات سالمندی شود.
در همین راستا، راضیه طاهری به همراه دو تن از همکاران دانشگاهی خود از گروه توانبخشی ورزشی دانشکده علوم ورزشی دانشگاه بوعلی سینا، دست به کار شده و مطالعه‌ای با هدف بررسی، شناسایی و دسته‌بندی ابزارها و آزمون‌های سنجش سلامت سالمندان انجام دادند تا تصویری شفاف از ابزارهای علمی موجود در این زمینه ترسیم کنند.
این پژوهش با استفاده از روش مرور دامنه‌ای، که شیوه‌ای علمی برای ترسیم وسعت دانش و شناسایی ابعاد موضوعات در مطالعات قبلی است. پژوهشگران با جست‌وجوی نظام‌مند در پایگاه‌های داده معتبر بین‌المللی و داخلی شامل اسکوپوس، وب‌آوساینس، پابمد، ایرانداک و مگیران، تمامی مطالعات منتشرشده به زبان‌های فارسی و انگلیسی از سال ۱۹۹۱ تا ژانویه ۲۰۲۵ را که به سنجش سلامت سالمندان ۶۰ سال و بالاتر پرداخته بودند، گردآوری کردند و داده‌های آن‌ها توسط دو محقق به شکل مستقل استخراج و تحلیل شد.
یافته‌های این مطالعه پس از بررسی ۷۲ پژوهش واجد شرایط نشان داد که بیشترین ابزارهای سنجش شناسایی‌شده مربوط به حوزه «عملکردهای شناختی و عاطفی» با ۲۶ ابزار بوده و پس از آن ابزارهای «عملکرد جسمانی» با ۲۲ ابزار در جایگاه دوم قرار دارند. همچنین برای سنجش «بهزیستی» ۱۱ ابزار، برای سنجش «فعالیت بدنی» ۷ ابزار و برای ارزیابی «عملکرد اجتماعی» ۶ ابزار ثبت شد.
بر اساس نتیجه‌گیری این مطالعه، اگرچه ابزارهای متعددی برای سنجش سالمندان وجود دارد و اغلب آن‌ها از دقت اندازه‌گیری مناسبی برخوردارند، اما کمبود اطلاعات مربوط به روایی، عدم تطبیق دقیق فرهنگی با جامعه بومی و مشخص نبودن کاربرد بالینی آن‌ها از چالش‌های اصلی محسوب می‌شود. از این رو، ضرورت دارد پژوهش‌های تکمیلی بیشتری برای تقویت ویژگی‌های علمی این ابزارها و توسعه پرسشنامه‌های تخصصی متناسب با نیازهای گوناگون سالمندان صورت پذیرد.
اطلاعات تکمیلی نشان می‌دهند ابزارهای ارزیابی سلامت سالمندان به طور کلی به دو دسته پرسشنامه‌های خودگزارشی و آزمون‌های عملکردی تقسیم می‌شوند. پرسشنامه‌ها به دلیل سهولت اجرا، هزینه کم و قابلیت استفاده در جمعیت‌های بزرگ کاربرد دارند، هرچند ممکن است تحت تأثیر فراموشی یا قضاوت ذهنی سالمند قرار گیرند؛ در حالی که آزمون‌های عملکردی به طور مستقیم تعادل، قدرت عضلات و توان حرکتی فرد را در موقعیت‌های عملی می‌سنجند و دقیق‌تر هستند.
همچنین بررسی‌ها حاکی از آن هستند که مفاهیم اجتماعی و روانی به شدت وابسته به فرهنگ هر جامعه هستند و نمی‌توان پرسشنامه‌های خارجی را بدون بومی‌سازی و تطبیق فرهنگی دقیق در جمعیت سالمندان ایرانی به کار برد. علاوه بر این، بیشتر ابزارهای موجود تنها یک یا دو بعد را بررسی می‌کنند و ابزار یکپارچه‌ای که تمام ابعاد سالمندی را به صورت جامع بسنجد، همچنان کمابیش غایب است.
مقاله پژوهشی و کاربردی برگرفته از این نتایج در «فصلنامه تحقیقات سلامت در جامعه» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران به چاپ رسیده و در اختیار جامعه علمی و متخصصان حوزه سالمندی قرار گرفته است.