پیام خوزستان - آبادان - مقتلخوانی تجلی تمام اشکال عزاداری در صبح عاشورا است و این سنت دیرینه، حلقه وصل میان تاریخ کربلا و باورهای عمیق مردم جنوب به شمار میرود که سینه به سینه منتقل شده است.
خبرگزاری مهر، گروه استانها - محراب علوی: هنگامی که خورشید دهمین روز از ماه محرم، آرام و سنگین از کرانههای افق سر بر میآورد، گویی تمام ذرات عالم در تمنای روایتی جانسوز از حماسهای هستند که قرنهاست بر تارک تاریخ میدرخشد. در این میان، خطه جنوب و سرزمینهای تفتیده خوزستان، آغوش خود را برای میزبانی از سنتی باز میکنند که بازسازی لحظه به لحظه وقایعی است که در صحرای کربلا بر خاندان وحی گذشت.
مقتلخوانی صبح روز عاشورا منشور وفاداری و ارادتی است که در جان و دل مردمان این دیار ریشه دوانده و هر سال با شکوهی مضاعف تجلی مییابد.
روایت و بیان اتفاقات با جزییات دقیق، اساس فرهنگ عاشوراست که سینه به سینه توسط اهل بیت و بازماندگان حادثه کربلا به دیگران و نسلهای بعدی منتقل شد. این آثار مکتوب که در تاریخ ادبیات اسلام مقتل نامیده میشوند، شرحی بر سرگذشت شهادت امام حسین علیه السلام و یاران فداکارش هستند که حوادث جانسوز دشت کربلا را در قاب کلمات به تصویر میکشند.
در بررسی ریشههای این سنت سترگ، باید به قدمت مقتلنویسی اشاره کرد که با آثاری چون مقتل «ابن مخنف» با فاصله یکصد سال پس از عاشورای سال ۶۱ هجری و مقتل «خوارزمی» پیوندی ناگسستنی دارد. آنچه امروزه در جنوب و جنوب غرب ایران، از بصره و نجف تا خوزستان و بوشهر و هرمزگان مشاهده میشود، استمرار همان مسیری است که وفاداران به مکتب حسینی برگزیدهاند. این مکتوبات تاریخی اکنون به بخشی از هویت مردم تبدیل شده و حتی مهاجرتهای ناشی از جنگ تحمیلی نیز نتوانست از شکوه آن بکاهد، بلکه باعث گسترش این سنت عاشورایی در جایجای میهن اسلامی شد.
مقتلخوانی در میان مردم عرب خوزستان
مردم عرب خوزستان بنا به یک سنت دیرینه در پاسداشت عاشورا، در روز دهم محرم اقدام به مقتلخوانی میکنند که به مرور زمان موجب شکلگیری آداب خاص و نوعی تشریفات نانوشته شده است. بدین شکل که فردی مسلط به زبان و قرائت عربی از سپیده دم روز عاشورا کتاب «مقتلالحسین» را از رو میخواند. هر چند معتبرترین متن مقتل موجود از نظر تاریخی مقتل «لهوف» یا «ابن لهوف» حساب میشود، اما آنچه که در دهههای اخیر در حسینیهها خوانده میشود، مقتلهایی است که توسط چندی از نویسندگان ایران و عراق با لحاظ آهنگ نوشتاری به جهت خواندن سلیس نوشته شده است.
حجتالاسلام علی کعبی، مقتلخوان برجسته در یکی از حسینیههای آبادان در گفتگو با خبرنگار مهر در خصوص جایگاه این آیین در نزد مردم میگوید: مقتلخوانی در میان مردم خوزستان و بهویژه آبادان، جایگاهی بسیار رفیع و قدسی دارد به گونهای که مردم از نخستین دقایق بامداد عاشورا در حسینیهها گرد هم میآیند تا جزئیات جانفشانی شهدای کربلا را بشنوند. این مراسم برای مردم نوعی حضور در صحنه نبرد و تجدید میثاق با آرمانهای امام حسین علیه السلام است. ما شاهد هستیم که پیر و جوان با اشتیاقی وصفناپذیر به مقتل گوش میسپارند و این نشاندهنده عمق نفوذ این سنت در لایههای مختلف جامعه است.
وی در ادامه افزود: مقتلخوانی در واقع عصاره و تجلی تمامی اشکال عزاداری است که در طول دهه اول برگزار میشود؛ یعنی شما در این مراسم هم سینه زنی را میبینید، هم روضه خوانی را و هم حماسه سرایی را. مردم با مقتل زندگی میکنند و هر فراز از آن برایشان درس ایستادگی و مقاومت است. این استقبال گسترده وظیفه ما مقتلخوانان را سنگینتر میکند تا با دقت و امانتداری کامل، وقایع را برای مردم بازگو کنیم و حزن حاکم بر این مجالس، خود گویای پیوند ناگسستنی عواطف انسانی با این واقعه بزرگ تاریخی است.
تلاقی حزن و حماسه در حسینیهها
خط اول مقتلها معمولاً با مرگ «معاویه» و کسب بیعت برای «یزید» شروع میشود و مقتلخوان روایت مکتوب را با ریتمی کمی تند و حزنآلود میخواند تا مخاطب را در جریان چرایی وقوع این حادثه عظیم قرار دهد.
علی عیدانی که در آبادان حسینیه دارد و هر سال در روز عاشورا مراسم مقتلخوانی برگزار میکند، در گفتگو با خبرنگار مهر توضیح داد: مقتلخوانی در حسینیه ما یک سنت خانوادگی و محلی است که دههها قدمت دارد. هر سال بدون وقفه این مراسم را برگزار میکنیم و میبینیم که مردم چگونه با شنیدن حوادث منجر به شهادت امام حسین علیه السلام اشک میریزند. مقتلخوانی به ما کمک میکند تا تاریخ را فراموش نکنیم چرا که در این مراسم، وقایع از زمان خروج از مدینه تا لحظه شهادت به صورت دقیق مرور میشود. این تکرار سالانه نه تنها ملالآور نیست، بلکه هر بار ابعاد جدیدی از عظمت عاشورا را برای حاضران روشن میکند.
وی افزود: یکی از صحنههای تکاندهنده در مراسم ما، زمانی است که مقتلخوان به شرح شهادت یاران امام میرسد. در این لحظات، مردم چنان منقلب میشوند که گویی همین امروز این اتفاقات رخ داده است. حسینیه مملو از جمعیت میشود و افرادی که حتی خارج از ساختمان هستند از طریق بلندگوها مراسم را دنبال میکنند. مقتلخوانی باعث شده است که حتی کودکان ما با اسامی شهدای کربلا و نحوه رشادت آنها آشنا شوند و این همان راهی است که باعث میشود پرچم عزای حسینی هیچگاه بر زمین نماند.
مصرعها؛ فرازهای جانسوز روایتگری
در هنگام مقتلخوانی، بلندگوهای مساجد و حسینیهها روشن میماند تا همگان ذکر مصیبت را متوجه شوند. سکوت عجیبی در میان شنوندگان و حاضران مجلس حسینی حاکم میشود و هر از گاهی فریاد الله اکبر و وا مصیبتاه و یا حسینا از میان جمع بلند میشود. مقتلخوان با ذکر حوادث مسیر کاروان اهل بیت از مدینه تا به کربلا، به حوادث روز تاسوعا و عاشورا میرسد. گفتگوهای امام با دشمنان و تلاش برای هدایتشان و محاصره اهل بیت و قطع دسترسی به آب، همگی در مقتل آمده است. به هر فراز از متن مقتل که شرح شهادت یکی از یاران امام حسین است «مَصرَع» میگویند.
مصرع حضرت «ابالفضل» و شرح شهادت ایشان، حماسیترین فراز مقتل است و مقتلخوان با تمام وجود و به شکل حماسی به همراه ضجه حاضران آن را میخواند؛ چرا که شجاعت و وفاداری برای تمام مردمان از دیرباز دو خصلت ستایشآمیز بوده که در نفس حضرت «عباس» تجلی یافته است. شاید حزنآلودترین فراز مقتل، صفحات آخر باشد که شرح تنهایی امام حسین علیه السلام در میانه میدان و استمداد نصرت از جهانیان است. همچنین مصرع حضرت «علیاکبر» و وقوف امام معصوم بر جسد بیجان پسر، بس جانگداز و طاقتفرسا توصیف میشود.
سید صادق موسوی از مقتلخوانان آبادان در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: مقتلخوانی امروز به جزیی جداییناپذیر از ماه محرم برای مردم جنوب تبدیل شده است. استقبالی که ما هر سال شاهد آن هستیم، نشان میدهد که مردم تشنه شنیدن حقایق تاریخی در قالب روایتگری مذهبی هستند. در این مراسم، مقتلخوان باید بتواند بین ریتم حماسی و لحن محزون توازن برقرار کند تا حق مطلب ادا شود. این مراسم از سپیده دم آغاز شده و تا اذان ظهر ادامه مییابد و در طول این چند ساعت، مردم با تمرکزی مثالزدنی به واژهها گوش میسپارند تا هیچ بخشی از این روایت عظیم را از دست ندهند.
وی در ادامه افزود: ما میبینیم که مردم چگونه با لباسهای مشکی و در سکوتی عمیق که تنها با صدای هقهق گریه شکسته میشود، در مجلس حضور دارند. مقتلخوانی پلی است که حال را به گذشته پیوند میزند و باعث میشود ارزشهای عاشورایی در متن زندگی مردم جاری بماند. برای یک مقتلخوان، بزرگترین پاداش همین اشکی است که از دیده عزاداران جاری میشود چرا که نشاندهنده زنده بودن روحیه حقطلبی و عشق به اهل بیت در جامعه است.
سنتهای جانبی و تشریفات معنوی
در کنار مقتلخوانی، سنتهای جانبی دیگری نیز وجود دارد که به این آیین غنای بیشتری میبخشد. یکی از این موارد، سنت «ذبح» است؛ افرادی که کودکان خود را در ایام طفولیت یا حتی قبل از تولد نذر کردهاند به هنگام مقتلخوانی به صورت نمادین ذبح میکنند. طفل را به نزد مقتلخوان یا صاحب حسینیه میبرند و او با دست خود یا تکهای چوب یا چاقویی که با پارچهای سیاه یا سبز دور آن را پیچاندهاند، بر گردن طفل میکشد و نذر ذبح را به جا میآورند. این عمل نمادی از تقدیم فرزند در راه آرمانهای حسینی و پیوند با حضرت «علیاصغر» است.
همچنین مقتلخوان در هنگام ورود به بخشهای رزم یا همان مصرعها، عمامه یا چفیه خود را از سر برمیدارد که این کار نوعی ابراز غم سنگین و همدردی با مصیبتهای امام است. در میان مقتل، نوحههای قدیمی و سوزناکی نیز ذکر شده که مقتلخوان به هنگام شهادت حضرت «علیاکبر»، «قاسمبنالحسن» و «ابالفضلالعباس» همراه با سینه زنی سنتی حاضران، آنها را میخواند. این مراسم در نهایت با نماز ظهر و گسترده شدن سفره تبرکی با چاشنی مهماننوازی صاحبان عزا به پایان میرسد، اما طنین صدای مقتلخوان تا سالها در گوش عزاداران باقی میماند.
جامعهشناسی این آیین نشان میدهد که مقتلخوانی به نوعی بازآفرینی هویت جمعی است. مردم جنوب با این آیین نشان میدهند که تاریخ برای آنها زنده است و هر سال با بازخوانی آن، موضع خود را در برابر حق و باطل مشخص میکنند. مقتلخوانان در این میان نقش راویانی را ایفا میکنند که وظیفه دارند چراغ آگاهی را در دلهای مردم روشن نگه دارند و با کنترل احساسات خود در حین قرائت، امانتدار واژگانی باشند که از دل قرون و اعصار به دست ما رسیده است.
بدینسان، مقتلخوانی در پهنه وسیع جنوب، به مثابه رودی خروشان از معرفت و سوگ است که از سرچشمههای زلال عاشورا نشأت گرفته و در بستر زمان جاری گشته است. این سنت سترگ، گواهی بر این مدعاست که حماسه کربلا نه یک اتفاق محصور در حصار زمان بلکه جریانی ابدی است که هر سال در سپیدهدم عاشورا، جانهای مشتاق را به سوی ملکوت پیوند میدهد و غبار نسیان را از چهره حقیقت میزداید.
در انتهای این مسیر پرفراز و نشیب، آنچه بر جای میماند، طنین صدای مقتلخوانی است که در گوش کوچهها و خیابانهای آبادان و خرمشهر پیچیده و یادآور مظلومیتی است که تا ابد در قلب تاریخ خواهد تپید. مقتلخوانی میراثی است ماندگار که با خون دل و اشک دیده حفظ شده و به عنوان سندی گویا از دلدادگی مردمان این سرزمین به مکتب سرخ حسینی، نسل به نسل منتقل خواهد شد تا چراغ هدایت هیچگاه خاموش نگردد.